Hoofdstuk 4

Virtuele gemeenschappen: fakkeldragers van moderniteit

In het tweede hoofdstuk heb ik laten zien hoe de definitie van moderniteit, die onder de Orde Baru vooral gericht was op individualistische consumptie, is verschoven naar het geloof in internettechnologie als dť manier om vooruitgang te realiseren. Het derde hoofdstuk ging over de ontwikkeling van het internet in IndonesiŽ van underground tot mainstream. Ik heb proberen aan te geven op welke manier de beeldvorming rond het internet verbonden is met de vooruitgangsgeest van de reformasi. Daarbij is vooral de rol van de overheid en van ondernemingen in de 'sociale productie' van het internet aan bod gekomen.

Dit hoofdstuk zal het perspectief van de gebruikers verkennen. De nadruk ligt op de voorstellingen die gebruikers construeren rond informatie- en communicatietechnologie en de manier waarop deze voorstellingen een plek krijgen in de opvattingen over moderniteit.

cyberlifestyle: informatietechnologie als middel voor individuele expressie en ontwikkeling

In het eerste hoofdstuk stelde ik dat IndonesiŽrs in hun opvattingen over moderniteit een onderscheid maken tussen een individueel niveau en een algemeen niveau. Als eerste zullen we kijken naar het individuele niveau van moderniteit. Lifestyle is het kernbegrip in deze individuele invulling van moderniteit. De mogelijkheden voor individuele expressie die informatie- en communicatietechnologieŽn bieden sluit goed aan bij de ideeŽn die veel jonge IndonesiŽrs hebben over lifestyle en moderniteit. Informatietechnologie zoals het internet is voor veel jongeren een consumptieproduct. Technologie is hťt middel van deze tijd om je als individu te kunnen onderscheiden, je uit te drukken en, in de woorden van Miller (1995: 17), een relatie met de wereld aan te gaan.

Informatietechnologie past bij een moderne lifestyle. De technologie biedt jongeren de mogelijkheid om uitdrukking te geven aan hun individualiteit en eigenheid. Voor een deel is nieuwste technologie een consumptieproduct waarmee mensen zich kunnen onderscheiden van de 'domme' massa. Net als andere consumptieproducten wordt ook technologie gecustomized, verpersoonlijkt. Zo zijn er talloze verschillende gekleurde frontjes te koop voor de mobiele telefoon (zie deze reclame van Motorola). Deze makkelijk opzetbare frontjes kunnen naar gelang het humeur van de gebruiker verwisseld worden. Niet zozeer het apparaat zelf maar de manier waarop je er iets speciaals mee doet en er iets eigens aan geeft, is een uitdrukking van je creatieve individualiteit. In de grote dagbladen staan advertenties waarin mooie en herkenbare nummers voor de mobiele telefoon te koop staan voor flink hoge bedragen (vanaf 500.000 tot zelfs 1,5 miljoen rupiah = fl. 150,- tot fl. 500,-). Met zo'n mooi en makkelijk te onderscheiden nummer ben je specialer dan de massa die een doodgewoon moeilijk nummer heeft. Zij zijn slechts ťťn van de velen uit de brei van nummercombinaties.

††††††††††† Dit customizen zien we ook bij de computer. Met Iwan, Anton en Ocep, drie jongens uit mijn kosthuis, ben ik naar Plaza Gadjah Mada geweest waar een computerexpositie gehouden wordt. We lopen vrij snel door de tentoonstelling van de allernieuwste monitoren en allerkleinste laptops. Plotseling ziet Iwan in een etalage een blauw transparant keyboard staan waar hij onmiddellijk voor valt. Na enig onderhandelen komt de prijs op 75.000 rupiah. Hij is blij. Ik vraag waarom. "Ik wil gewoon iets speciaals voor mijn computer. Ik was al een tijdje uitgekeken (bosan) op het ouwe keyboard en bovendien liep het ding stroef. Het is een standaard wit keyboard, net als alle anderen." Maar waarom wil je dan iets speciaals, Iwan? "Yaaa, untuk cuci mata" ('de ogen te wassen', dit wil zoveel zeggen als je verlekkeren aan iets met een bijzondere uitstraling). 's Avonds probeert Iwan zijn nieuwe keyboard uit. Hij laat het keyboard nog in het plastic. Ik vraag of hij van plan is om het ding altijd in plastic te houden. Iwan antwoordt half lachend van niet, maar hij wacht op een speciale gelegenheid om het keyboard uit het plastic te halen.

Een andere keer ga ik met Iwan en Erwin 's avonds naar Mall Ambassador. Deze mall op de hoek van de Jl. Rasuna Said en de Jl. Satrio profileert zich als een nieuw centrum voor technologie. Er zijn veel computerwinkels en internetcafťs. Een tentoonstelling van mobiele telefoons in de grote hal wordt zojuist afgebroken als we aankomen. Iwan en Erwin kijken vooral naar accessoires zoals doorzichtige keyboards (al heeft Iwan er zojuist een gekocht), grappige muizen in allerlei vormen, gekleurde floppy's, webcams, enzovoorts. Opgewonden wijzen ze elkaar op de nieuwe snufjes. Computerwinkels spelen in op deze voorliefde door hun etalages vrijwel uitsluitend met accessoires te vullen.

Op een avond gaan we met een hele groep anak kos (kosthuisbewoners) naar het BiruNet, een warnet vlakbij de economische hogeschool Perbanas. We blijven er tot diep in de nacht. Iwan en Erwin hebben onmiddellijk een eigen wallpaper gemaakt voor de computer waar ze achter zitten. Iwan heeft er een gemaakt met heel groot zijn eigen naam in allerlei kleuren.

††††††††††† Nieuwe technologie maakt onderdeel uit van een moderne lifestyle. Het lifestyle magazine Nťo- bespreekt in een artikel de nieuwste palmtop computers.† Termen als mutakhir (modern) en canggih (geavanceerd) omschrijven de uitstraling van technologische producten. De bijbehorende foto is een goed voorbeeld van de manier waarop hightech appelleert aan een hedendaags gevoel van esthetiek. Niet langer is technologie een onbegrijpelijke hoop draden en schroeven, weggestopt in een ondoorzichtige doos. De half doorschijnende kunststoffen behuizingen in zachte kleuren van de palmtops op deze foto, in eenzelfde stijl als de bekende Apple I-Macs computers, roepen nieuwsgierigheid op naar het mysterie van de techniek die er in zit.

Een andere reden waarom nieuwe informatietechnologie en 'individuele moderniteit' goed samengaan is dat jongeren deze technologie gebruiken voor recreatie. Vrije tijd past bij een moderne lifestyle en hedendaagse informatietechnologie zoals de computer is de allernieuwste vorm van tijdverdrijf. "De Indonesische jeugd is snel verveeld", kreeg ik vaak te horen [1]. Huisgenoot Anton noemde chatten iseng-iseng, hetgeen zoiets betekent als 'de tijd doden'. Eerder had Thessa, een vriendin van een andere huisgenoot, mij al een mailtje gestuurd waarin ze schreef dat ze aan het "iseng-iseng" was. Een tochtje naar een warnet wordt aangeduid met de term main internet. Het woord main betekent 'spelen' en komt ook voor in een uitdrukking als main ke rumah saya, waarmee iemand bedoelt "kom gezellig langs bij mij thuis een beetje hangen en kletsen". Vermaak dus. Computers en internet zijn nieuwe vormen van entertainment. De computer als hobby is helemaal van deze tijd: spelletjes spelen, karaoke, VCD's kijken, chatten, een beetje surfen, MP3-liedjes luisteren. De oorspronkelijke betekenis van het woord computer is van 'rekenmachine' via 'veredelde typemachine' steeds meer verschoven in de richting van 'entertainment unit'.

††††††††††† Huisgenoot Ocep gaat een nieuwe computer kopen. "Voor mijn eindpaper van de studie", verklaart hij zonder al te veel overtuiging. Hierna is hij dagenlang onafgebroken bezig op zijn kamer met wallpapers maken, screensavers installeren, lettertypes en muisiconen instellen, en MP3-liedjes kopiŽren van huisgenoten. Ocep is student aan de economische hogeschool Perbanas en lid van Forkot, de radicale studentenorganisatie. Zijn idool is Chť Guevarra. Van een enkel plaatje van Chť heeft Ocep allerlei verschillende versies gemaakt die hij als wallpaper kan gebruiken. Hij kwam eens mijn kamer inlopen en zag de doorzichtige muis die ik in Singapore heb gekocht [2]. Hij was er meteen verrukt van: "Wah, als ik dat had geweten dan had ik je geld meegegeven om er in Singapore ook eentje voor mij te kopen!". Een paar weken later zie ik dat Ocep ook een doorzichtige muis heeft gevonden, ter vervanging van zijn standaard witte muis.

††††††††††† Met Emmy en haar vriendinnen ben ik een dagje meegeweest naar de Universitas Indonesia. In de nabijheid van deze universiteit in het zuiden van de stad wemelt het van de warnet. Eťn ervan heeft een uithangdoek aan de gevel bevestigd: "Be Here or Be Behind". Emmy vertelt ze allemaal al een keer te hebben uitgeprobeerd. Nadat we wat rondgetoerd hebben in de jeep willen de meisjes naar het warnet op de campus. Dit is een gigantisch warnet met 120 computers. Het is er druk. Jongens en meisjes zitten vaak met z'n tweeŽn tegelijk achter ťen computer (meestal 2 jongens of 2 meisjes samen, soms gemengd). Zoals op vrijwel iedere openbare internetplek is ook hier het gratis down te loaden chatprogramma mIRC geÔnstalleerd. Een paar uur later, als we weer terugrijden naar de stad, bespreken de meisjes uitgebreid met wie en waarover ze gechat hebben.

††††††††††† Een krantenadvertentie van de zoekmachine www.catcha.co.id somt allerlei zaken op die je kunt zoeken op het internet: "informatie, vrije tijd, een partner (met een ondeugende afbeelding van twee computermuizen op elkaar),..., sensatie: wat dan ook". De advertentie is er duidelijk op gericht om het internet als meer dan een "pakhuis van informatie" (gudang informasi) te presenteren: "Als u slim bent (jeli) en handig (lihai) in het zoeken, kan het internet tevens een "privť goudmijn" ('tambang emas' pribadi) zijn".

††††††††††† Websites proberen zichzelf onder de aandacht te brengen door bijvoorbeeld hightech hebbedingen, zoals mobiele telefoons en elektronische organizers, als lokkertje te verloten onder bezoekers van de site. Voorbeelden zijn de reeds genoemde advertentie van Catcha en deze flyer van Boleh.net. Ook warnet doen mee met deze trend. Veel warnet bieden ťen op de zoveel bezoekers een gratis prepaid kaart aan of zelfs een mobiele telefoon.

Computers, mobiele telefoons, organizers en andere hightech zijn voor een deel prestigieuze consumptieproducten. Informatietechnologie speelt echter niet alleen een rol in het 'uiterlijke vertoon' van individuele lifestyle. ICT dient eveneens ter zelfontwikkeling. Jongeren zijn natuurlijk niet alleen maar bezig met hun image. Zij hebben ook het gevoel dat leren omgaan met de computer en het internet in deze tijd een noodzakelijk onderdeel is van hun persoonlijke ontwikkeling. Om in deze maatschappij te kunnen slagen is kennis van computers en het internet nodig. Computers vormen de verbinding tussen henzelf en de wereld.

Bennie van het eettentje op de hoek heeft gisteravond tot 2 uur 's nachts bij Nixon op de kamer zitten computeren. Met grote toewijding heeft hij een officiŽle brief overgetypt in Microsoft Word. Deze middag vraag ik Bennie waarom hij met computers wil leren omgaan. Hij vertelt dat hij op de middelbare school al met computers heeft leren werken maar sindsdien nooit meer achter het toetsenbord heeft gezeten. "Ik ben geÔnteresseerd in de ontwikkelingen van de moderne technologie, ik wil niet achterblijven", zegt Bennie. Even later brengt hij naar voren dat IndonesiŽ binnenkort de vrije wereldmarkt (pasar bebas dunia) opgaat. Hij ziet dit als iets zeer positiefs. Hij is ervan overtuigd dat IndonesiŽ hierdoor mee zal kunnen komen met de ontwikkelingen en vooruit zal gaan ("saya pasti Indonesia akan maju"). IndonesiŽ zal zich kunnen aansluiten bij andere landen en kunnen concurreren op de vrije wereldmarkt.

Huisgenoot Anto heb ik laatst op zijn verzoek meegenomen naar Q-Net voor een e-mailadres bij Hotmail. Deze middag zit hij in mijn InfoKomputer te lezen. Ik vraag waarom. Hij antwoordt dat hij nog 'maagd' (prawan) is op computergebied. Hij wil leren over computers omdat hij denkt dat computers heel belangrijk zijn. Hij is ook heel geÔnteresseerd in het internet. Uit zichzelf stelt hij voor om vanavond naar een warnet te gaan. Normaal gesproken is Anto tamelijk passief en straalt hij weinig ondernemingslust uit. Enkele weken later moet hij een voordracht houden voor de cursus Engels die hij volgt. Het onderwerp: internet. In zijn spreekbeurt benadrukt Anto het 'globale' karakter van het internet. "The internet will be used now and in the future, because it contains global information", schrijft hij in zijn summary. Dit idee waarbij computers en internet de schakel vormen met de rest van de wereld, zien we terug in de gemeenschappen op het net.

virtual communities: gemeenschappen op het net

Moderniteit op algemeen niveau heeft betrekking op de economische, infrastructurele en mentale ontwikkeling van een land en de mate van maatschappelijke welvaart, gelijkheid en rechtvaardigheid. Een kernwoord in dit algemene begrip van moderniteit is gemeenschap (community). Soekarno probeert een gevoel van nationale eenheid en gemeenschappelijkheid te verwezenlijken. Hij legt daarbij de nadruk op de ideologische kant van ontwikkeling. Het motto van de Indonesische staat is Bhinneka Tunggal Ika, eenheid in verscheidenheid. Het gebruik van dergelijke Sanskrietische woorden moet gevoelens oproepen van nationale trots en bewustzijn van de rijke historie van IndonesiŽ. Een veelgebruikte aanduiding van IndonesiŽ is het allesomvattende 'Tanah Air Kita' ('ons land en water'), de Indonesische variant op het heimat gevoel [3]. Middels ideeŽn als nasakom, een politiek verbond tussen nationalisten, de religieuze hoek en communisten, en het cultiveren van 'typisch Indonesische begrippen' als musyawarah (overleg), mufakat (algemene overeenstemming) en gotong royong (wederzijdse hulp) probeert Soekarno tegengestelde groeperingen te verenigen binnen een politieke en nationale eenheid. Zijn opvolger Soeharto daarentegen legt meer nadruk op de economische kant van de vooruitgang. Onder zijn bewind ontstaan gemeenschappen van 'nieuwe rijken' (orang kaya baru: Van Leeuwen 1997). Zij vormen de toplaag van de Indonesische maatschappij. Door te dringen tot deze gemeenschap met zijn prestigieuze levensstijl is het droombeeld van vele IndonesiŽrs daaronder. De reformasi brengt een verschuiving teweeg waarbij het 'vertoon' van de consumptieve invulling van moderniteit meer en meer plaatsmaakt voor het vooruitgangsidee van een informatiemaatschappij gebaseerd op kennis en verdienste. Prestigieuze lifestyle als summum van ontwikkeling maakt plaats voor een meer gemeenschappelijke benadering van ontwikkeling en vooruitgang. Gemeenschappen online vormen de nieuwe 'kenniselite'. Zij zijn de bevoorrechte groep mensen met de middelen en vooral de know how om gebruik te maken van de nieuwe informatietechnologie en zo de toekomst van het land vorm te geven.

††††††††††† In het volgende gedeelte zal ik de volgende vragen aan de orde stellen. Op welke manieren creŽren de leden van deze groepen een gevoel van gemeenschap? Welke bijdrage kunnen deze gemeenschappen leveren aan de invulling van het ontwikkelingsbegrip? Er bestaat niet ťen enkele grote gemeenschap van Indonesische internetgebruikers maar heel veel verschillende groepjes. Soms delen zij eenzelfde interesse. Meestal bestaan ze uit gebruikers die simpelweg op hetzelfde moment op dezelfde 'plaats' zijn. Hoewel Indonesische online gemeenschappen steeds hechter worden en zich steeds specifieker vormen rond bepaalde gedeelde interesses, kenmerken ze zich vanwege de nieuwigheid van het medium en het nog altijd kleine aantal gebruikers vooralsnog door tamelijk gemÍleerde en losse verbanden. Ondanks die diversiteit en dynamiek zijn er een aantal algemene observaties te maken bij Indonesische virtuele gemeenschappen [4].

taal en sociale interactie

Bepaalde kenmerken van moderniteit die ik besproken heb in hoofdstuk 2 komen terug in de manier waarop mensen online met elkaar omgaan. Een gestructureerde manier van sociale omgang op het net is een van de peilers van virtuele gemeenschappen. We hebben gezien hoe belangrijk bergaul ('trendy socializen') is voor de mensen die zich rekenen tot de moderne voorhoede. Ook op het net is het taalgebruik en de manier van sociale interactie vaak gaul. Dat houdt onder meer in dat mensen gaul woorden gebruiken en op typisch Jakartaanse wijze verbuigen. Speciaal aan het bahasa gaul (de taal van het gaul) op het net is bovendien dat de woorden vaak op een afwijkende manier worden opgeschreven. Vooral de chattende anak gaul (jongeren) zijn zeer bedreven in het op schrift stellen van hun spreektaal. Normaal gesproken is jongerentaal spreektaal. Kranten en andere 'officiŽle' media schrijven gaul-woorden zoals dat logischerwijs volgens de regels van het bahasa Indonesia zou moeten. Bovendien drukken de reguliere media deze woorden meestal af in italics om aan te geven dat het onofficiŽle woorden zijn. Het medium internet maakt het noodzakelijk een schriftelijke variant te gebruiken. Het belangrijkste kenmerk van dit geschreven bahasa gaul op het net is dat de gangbare woorden juist nŪet zo worden opgeschreven zoals je ze zou verwachten. Enkele voorbeelden: het woord gue ('ik', officieel Indonesisch: saya) heeft als variant gua en guo; lu ('jij', Ind.: kamu) heeft als geschreven varianten luu, lhu, loe, lho; je schrijft gile bener in plaats van gila benar ('echt mal' of 'wauw, stoer!'); een kreet als apa'an sih ('wat is dit nu weer' of 'wat gebeurt er') heeft als schrijfvariant apaan sigh, waarbij sigh de gaul-manier is om sih te schrijven door de toevoeging van een schijnbaar onlogische harde klank zoals een c, g of een k; zo is yach donk dus weer net wat toffer dan ya dong ('ja, zeker!') en nich de hippere schrijfversie van nih dat weer de vergaulde versie is van ini ('hier' of 'deze').

††††††††††† Daarnaast gebruiken jongeren op het net veel Engelse termen. Deze termen behoren tot de universele netspeak die gangbaar is onder de gebruikers van nieuwsgroepen en chatboxen. Een krantje dat speciaal voor de Indonesische 'netter' wordt uitgegeven door de website www.natnit.net publiceert een woordenlijst die je uit kunt knippen met de meest voorkomende 'emoticons' en afkortingen [5]. Dit is absoluut noodzakelijke kennis voor iemand die mee wil doen met de discussie en niet voor newbie (groentje) versleten wil worden. Termen en afkortingen als RTFM! (read the fucking manual), ROTFL (rolling on the floor laughing), enzovoorts, fungeren als scheidslijn tussen zij die behoren tot de ingewijden en zij die onwetend zijn.

††††††††††† Naast een apart taalgebruik zijn ook de ongeschreven regels van het bergaul van toepassing op de communicatie op het internet. Dat wil zeggen: wees ad rem, hou het licht en gemakkelijk, snijd de juiste onderwerpen aan, gebruik je gevoel voor humor, denk om je zelfpresentatie. Als leidraad voor sociale interactie geldt bovendien de zogeheten universele 'nettiquette'. Dit zijn bepaalde afspraken om met elkaar om te gaan op het net. Heel kort gezegd komen de regeltjes van de nettiquette neer op: wees beleefd en doe online niets dat je in het echte leven ook niet zou doen.

††††††††††† Zo is het ook op het internet belangrijk om te weten met wie je te maken hebt (al is het natuurlijk regelmatig een punt van twijfel of de ander daadwerkelijk diegene is voor wie hij of zij zich uitgeeft). Wanneer mensen contact met elkaar zoeken tijdens het chatten, is het gebruikelijk om eerst een simpele groet (Hi! of Hello) uit te wisselen, al dan niet vergezeld van een smiley J om je goede bedoelingen duidelijk te maken. Vervolgens is de eerste vraag meestal "A/S/L pls?" (age/sex/location please). Vaak volgen er nog enkele vragen om elkaar wat beter te leren kennen. De meeste chatters kiezen een nick (de gebruikersnaam waarmee je inlogt) die iets vertelt over henzelf. Vaak begint de nick van een meisje met CE_ (afkorting van cewek = meisje) of eindigt op_GIRL. Bij de jongens is dat CO_ (cowok = jongen) of _BOY.

††††††††††† Het internet is een medium dat een directere manier van communiceren mogelijk maakt en grotere individuele vrijheid biedt dan het echte leven. De omgangsregels uit het 'echte leven' bestaan ook online, zij het met wat meer speling. Op het internet kunnen meisjes zonder problemen spreken met vreemden, hetgeen normalerwijs geldt als een beetje ongepast. Tegelijkertijd levert dit het internet de reputatie op van een 'ondeugende' plek, of voor sommigen zelfs een poel van verderf. Novi, een vrouwelijke collega van Stanly van het WTC die ook vaak na het werk in het Q-Net komt, vertelde mij eens dat ze het internet vooral gebruikt om te chatten. "Maar wel alleen met bekenden", voegde ze er snel aan toe, "want er zijn veel dubieuze types op het net die vrouwen lastig vallen". Dit dubieuze imago van het net komt ook door de openlijke verkrijgbaarheid van porno. Mensen weten dat er via het internet makkelijk aan te komen is. Porno op het net is populair. Jongerenblaadjes zoals TOP publiceren bijvoorbeeld artikelen over cybersex, of over al dan niet gefingeerde naaktfoto's van bekende artiesten die in omloop zijn op het web, compleet met links naar de betreffende sites [6].

††††††††††† Hoewel vrijwel iedere Indonesische internetgebruiker het erover eens is dat de normen en waarden online wat losser zijn dan in het echte leven betekent dit niet dat je zomaar alles kunt doen. Met Nixon ging ik op een middag naar een pas geopend warnet bij ons in de wijk zitten chatten. Achter elkaar begon Nixon nieuwe windowtjes te openen [7]. Hij zocht contact met meisjes die hij uitzocht op hun aantrekkelijke nick, zoals ce_cakep (knap meisje), ce_keren (gaaf meisje), ce_ cari_co (meisje zoekt jongen) of ce_nakal (ondeugend meisje). Op een gegeven moment kreeg hij antwoord terug van ťen van de meisjes. Na enkele introductievragen vroeg hij wel erg to the point of ze het al eens had gedaan ("sudah ML?" = 'make love'). Resoluut nam het meisje afscheid. "Van dat soort vragen hou ik niet" zei ze. Hoe snel Nixon ook was met het aanbieden van verontschuldigingen, hij had het verpest en leek daar oprecht wat beschaamd onder.

††††††††††† Ook Elnar vertelt dat ze hier niet van gediend is. Elnar is een meisje van 23 dat ik op een feestje heb leren kennen. Ze zegt een enthousiast internetgebruiker te zijn en vooral veel te chatten. Ze houdt ervan om met anderen in contact te komen, het leven van anderen te leren kennen. Dat doet ze via chatten en niet in het echte leven omdat ze niet de tijd en de gelegenheid heeft om met bepaalde mensen in contact te komen. Daarmee bedoelt ze vooral buitenlanders, jongens wel te verstaan ("cowok dong!" zegt ze ondeugend). Ze kiest chatpartners uit op hun nick. Ze houdt ervan om een beetje te spelen met de bestaande grenzen van fatsoen door verleidende vragen (pertanyaan menggoda) te stellen. Iemand met de nick SEXYBOY vraagt ze bijvoorbeeld "hoe sexy ben je dan wel?". Maar ze houdt er niet van om sayang (schatje), baby of sweetie genoemd worden, ook al is het een grap.

Elnar erkent dat de omgangsregels op het internet een stuk vrijer zijn dan in het echte leven. "Ga weg, je stoort me" zegt ze soms tegen een meisje als ze geen zin heeft om met haar te chatten. Meestal begint ze met enkele algemene vragen zoals "wat voor werk doe je?", "waar woon je?". Vervolgens wordt het wat specifieker zoals "wat is je levensfilosofie?". Ze zoekt graag naar meningen en schuwt kritiek niet. Afhankelijk van haar bui en met wie ze aan het praten is, kan Elnar soms best wel persoonlijk worden en emotionele dingen bespreken. Daar hoeft voor haar helemaal geen face-to-face contact voor te bestaan. Integendeel: "saya lebih bebas di internet" (ik ben vrijer op het internet). Taal is volgens Elnar meestal geen barriŤre. De ander is vaak ook geen native speaker van het Engels. Het internet is voor haar half serieus, half entertainment. Ze heeft al eens iemand via het internet ontmoet in het echt. Een AustraliŽr. Het eerste contact werd gelegd met chatten, vervolgens via e-mail, toen de telefoon en uiteindelijk in levende lijve. Best eng vond Elnar dat. Gelukkig hadden ze van tevoren de afspraak gemaakt dat het alleen voor de vriendschap was.

††††††††††† Communiceren via het internet, en in het bijzonder chatten, kun je zien als een nieuwe manier van bergaul. Enerzijds is het licht en sociaal. Het is een makkelijke en spontane manier om met anderen kennis te maken. De juiste woorden en uitdrukkingen kennen, op creatieve en vernieuwende wijze spelen met taal, jezelf presenteren en een bepaalde stijl overdragen, up-to-date en interessant zijn: al deze kenmerken van gaul vinden we terug in de manier waarop jongeren het internet gebruiken. Tegelijkertijd heeft het een onderliggend motief, namelijk het leggen van contacten en het bouwen aan je eigen netwerk. Het internet is natuurlijk bij uitstek een netwerkomgeving. Jij kiest zelf waar je bent, als wie of wat je je voordoet en met wie je praat. Contact maken is veel makkelijker dan in het echte leven omdat het op jouw voorwaarden gebeurt.

plaats

Naast een eigen taal en gestructureerde manieren van sociale interactie, is een ander kenmerk van online gemeenschappen de factor plaats. Waar mensen met elkaar communiceren kan een gevoel van gemeenschap ontstaan. Een voorwaarde is een gedeeld eigen 'territorium'. Zo kunnen mensen die elkaar geregeld tegenkomen op een gegeven moment 'bekenden' van elkaar worden. In het futurologische discours over internet en de informatiemaatschappij wordt de rol van fysieke plaatsen soms onderschat of zelfs afgeschreven, omdat nieuwe technologie je in staat stelt om overal en altijd te communiceren. Dat is natuurlijk niet waar. Sterker nog, ook online is de beleving van plaats van belang.

††††††††††† Een vergelijking tussen het internet en de stad is snel gemaakt [8]. Net als een stad is het internet voor de nieuwkomer groot, chaotisch en divers. Gaandeweg creŽert de bewoner zijn eigen plekken. Bewoners maken een stad kleiner en overzichtelijker. Net als bewoners van een stad bakenen 'netters' zekere gebieden af als 'bekend' en 'van mij'. Er bestaan bepaalde knooppunten, 'marktpleinen' of fora, die fungeren als verzamelpunt voor 'bewoners'. Dit zijn de plekken waar zij zich thuis gaan voelen, met anderen omgaan en een gevoel van gemeenschap creŽren. Plaats is verbonden met ideeŽn over moderniteit. Zoals Jakarta het tastbare centrum is van moderniteit in de echte wereld (dunia nyata), waarbinnen bepaalde plekken fungeren als knooppunten voor diegenen die zich rekenen tot de moderne urbane gemeenschap, zo zijn er ook in de virtuele wereld (dunia maya) bepaalde centra aan te wijzen van moderne lifestyle (gaya hidup moderen). Dit soort plekken zijn chatrooms, mailinglists, bulletinboards (prikborden) en bepaalde websites.

††††††††††† Detik.com is een van de hippere websites van IndonesiŽ. Astaga!com schiet snel omhoog als dť plek om te zijn. Een ander trefpunt van online gemeenschappen is KafťGaul. Wat bieden deze plekken? In de eerste plaats vind je er de allernieuwste nieuwtjes en de allerlaatste informatie. Nieuws wordt hier nog dampend en stomend opgedist. Daardoor is het bijna alsof je er zelf bij bent. Verder bieden deze websites diensten zoals gratis e-mail. Mensen gaan naar deze plaats om hun postbus te legen met hun persoonlijke correspondentie, hun vertrouwelijke brieven, hun contact met vrienden, met familie overzee. Ze gaan er graag naartoe en kijken vaak ook nog even rond. Websites hebben er natuurlijk belang bij om de ontwikkeling van gemeenschappen aan te moedigen. De grotere websites bieden daarom ook de mogelijkheid om met mensen te kletsen, boodschappen achter te laten op prikborden, adviezen te vragen over van alles en nog wat. Zowel aan andere bezoekers van die site als aan speciale redactieleden. Zo heeft Detik.com de bekende TV-dokter Lulu Kamal weten te strikken om bezoekers van de site met medische adviezen terzijde te staan.

tijd

Een derde kenmerk van virtual communities is de factor tijd. Wanneer mensen geregeld contact met elkaar hebben kan een beleving van gelijktijdigheid en gemeenschappelijkheid ontstaan. Bij real time toepassingen zoals IRC (chatten) en ICQ (een programmaatje waarmee je kunt zien of ťen van je kennissen online is) kies je er beiden voor om op hetzelfde moment met elkaar te praten. Ook bij andere vormen van communicatie die niet per sť in real time verlopen, zoals prikborden, mailinglists en e-mail, is er op een bepaalde manier sprake van 'gelijktijdigheid'. Indonesische internetgebruikers behoren allen tot de groep mensen die bij de tijd is. Zij kunnen overweg met de computer. Zij weten waarvoor een muis dient, hoe je moet e-mailen, waar afkortingen als WWW, HTML en IRC voor staan, wie Bill Gates is, wat termen als booten, server, software en crash betekenen.

††††††††††† Op de website van Detik.com verschijnen in de eerste maanden van 2000 verscheidene prikborden onder de naam cybercanda ('cybergrappen') met onderwerpen als:

Als Bill Gates minister van onderzoek en technologie wordt.

Als alle bedrijven E-Business worden.

Als Gus Dur commisaris van een Dot-Com bedrijf wordt.

Wiranto en Windows 2000.

Als de lonen van ambtenaren zouden stijgen.

Bezoekers van Detik.com mogen korte reacties posten op deze bulletinboards. Aangezien al deze topics toespelingen zijn op actuele gebeurtenissen in IndonesiŽ van het moment, levert dit vaak zeer gevatte commentaren op.

††††††††††† De topic "als Bill Gates minister van onderzoek en technologie (Ristek) zou worden" verwijst naar het voornemen van president Gus Dur om enkele ministers uit zijn kabinet te vervangen omdat ze niet meewerken aan zijn beleid. Enkele postings hierop zijn:

Oei, da's gevaarlijk! Alle massagraven van slachtoffers van speciale legeroperaties in Aceh en Oost-Timor zullen worden ge-Empty Recycle Bin-ned. (18/2/2000) Ide: Chan AM.

Mensen die nog met Netscape werken zullen iedere keer bij het internetten worden getroffen door een bij wet bepaalde Illegal Operation. (16/2/2000) Ide: olefina.

Er zal een nieuwe partij opgericht worden met de naam Partai Linux Perjuangan [9] (5/2/2000) Ide: h3n.

Republiek IndonesiŽ zal van naam veranderen in Republiek WindonesiŽ. (5/2/2000) Ide: Herry S Nugroho.

Dan zal Gus Dur alleen maar een Drag & Drop hoeven uitvoeren voor de reshuffle van zijn kabinet. (3/2/2000) Ide: mbagusi.

Het ministerie van Ristek zal een hoop chauffeurs nodig hebben, want ieder nieuw toegevoegd apparaat heeft een eigen 'driver' nodig. (31/1/2000) Ide: Ami.

Omdat er nog teveel bugs zijn zal Indonesia Baru [= 'het Nieuwe IndonesiŽ'] vervangen worden door Indonesia 2000 build 146A. (26/1/2000) Ide: erelye.

Naar aanleiding van het interview met de baas van Intel Asia Martin Geh waarin hij stelt dat in de toekomst alle bedrijven e-business zullen worden, is de topic "als alle bedrijven E-Business worden" gezet. Enkele reacties zijn:

Er zullen zoveel nieuwe woorden beginnen met een 'e-' dat het nieuwe woordenboek voor 99% gevuld zal zijn met woorden die beginnen met de letter 'e'. (14/3/2000) Ide: Pempekplg.

Er zullen nieuwe onderzoeksobjecten zijn en journalistieke verslagen die tot de verbeelding spreken: een vervreemde bevolking, uncivilized, alienated, omdat ze niet via het internet kunnen kopen. (14/3/2000) Ide: ys yes.

De oorlog van onze landgenoten in Ambon, Halmahera, Aceh, etc. wordt virtueel uitgevochten, als multiplayer spel, en de kopstukken van het GAM [10] hoeven zich niet meer in het oerwoud te verstoppen maar kunnen thuis gewoon achter hun PC-tjes zitten. (5/3/2000) Ide: ARI.

Bij het prikbord "Wiranto en Windows 2000" luidt de introductie "zoals Windows 2000 een veelbesproken onderwerp is in de IT wereld, zo is er in de politiek op het moment ťen naam punt van overleg: generaal Wiranto [11]. Wat is de overeenkomst tussen Wiranto en Windows 2000?" Een paar postings:

Als Gus Dur een computer uitschakelt die draait op Windows 2000, verschijnt de tekst op het scherm: "It is save now to turn Wiranto down". (24/2/2000) Ide: creepy.

Windows: This program has performed illegal operation and will be shutdown. If problem persists, contact the vendor. Wiranto: This general has performed illegal operation and has been resigned. If problem persists, contact International Human Right Court. (24/2/2000) Ide: Kariage.

In Windows moet dat wat crasht ge-troubleshoot worden. Van Wiranto moet datgene wat trouble veroorzaakt ge-crasht en ge-shoot worden. (20/2/2000) Ide: Jeson.

Gus Dur komt met het plan om de salarissen van ambtenaren flink te verhogen om corruptie tegen te gaan. "Als de salarissen van ambtenaren stijgen" ontlokt de volgende commentaren:

De ambtenaren zullen allemaal hun eigen server hebben en zich bezighouden met het hacken van elkaars computer. Hun favoriete mikpunten zullen de websites zijn van ICW [Indonesia Corruption Watch], Komnas HAM [nationale mensenrechtencommissie], etc. (25/1/2000) Ide: FIZBOY.

Uw aspiraties en initiatieven zullen stranden in: ...Site found...Waiting for Reply...Waiting for Reply...Waiting for Reply... (24/1/2000) Ide: uhills.

Een andere pagina op Detik.com onder de naam 51 FAQ (frequently asked questions, door Detik 'Frequently ngAnyelke Questions' = 'vaak irritante vragen' gedubt) is een verzameling grappen die te maken hebben met computers en het internet. Enkele voorbeelden:

Wat is het verschil tussen bahasa [=taal] Java en bahasa Jawa? Van allebei denkt men dat het officiŽle talen zijn. Java wordt door internetprogrammeurs als officiŽle taal gezien. Het Javaans wordt door de politici van IndonesiŽ als officiŽle taal beschouwd [12].

Waarom verdwijnen plaatjes van politieke activisten die ik gedownload heb zo vaak van mijn harde schijf, hoewel ik ze niet heb weggegooid? Hmmm .... wat voor Intel zei je dat er in je computer zit [13]?

Wat is de connectie tussen Internet en het aftreden van Soeharto? Well ... ik denk dat er geen duidelijke oorzaak-gevolg is. De twee verschillen heel erg: met Internet wil iedereen altijd maar connecties maken, terwijl mensen zich veel moeite getroosten om aanwijzingen van hun connectie met Soeharto kwijt te raken sinds zijn aftreden.

Welke gevolgen heeft het als ik mijn kinderen cookies [14] geef? Wanneer ze hun 15de verjaardag vieren zullen ze zo'n 18 Gb aan junk email gekregen hebben.

Nog een grappige site van Detik is die waar ze allerlei denkbeeldige nieuwsitems brengen uit het jaar 2009. De rollen in de wereld zijn tegen die tijd precies omgedraaid:

Donderdag 30/12/2009 15:50 WIB

Bill Gates : It's all over!

Microsoft wordt gekocht door Pertamina [15].

De beslissing van Pertamina om 100% aandelen van Microsoft te kopen schokt de wereld. Na het overnemen van tientallen vooraanstaande software- en hardwarebedrijven zoals Lotus/IBM, Adobe, Borland, Yahoo, en Cisco kan Pertamina eindelijk zijn positie opnieuw consolideren als bedrijf nummer ťen in de wereld voor het vierde achtereenvolgende jaar.

presidentiŽle toespraak:

Hulplening aan IMF slechts $1 Miljard

President van de Republiek IndonesiŽ Budiman Sudjatmiko [16] verduidelijkt wederom dat de regering van IndonesiŽ slechts 1 miljard dollar (1 % BNP 2009) aan hulpbronnen zal toewijzen aan het IMF. Dit wordt veroorzaakt door de jaarlijks groeiende nucleaire begroting.

Onlusten zijn moeilijk in te dammen

De aanvaringen op het IRC kanaal IndonesiaNet blijven maar voortduren. 100 users in ťen klap disconnected.

De onlusten die ontstaan zijn doordat een bomscript van de ene groep is beantwoord met een granaatscript van de tweede groep, waardoor niet minder dan 100 gebruikers in ťen klap eraf gegooid zijn. Tot op heden blijft de onenigheid voortduren en naar verluidt zijn al meer dan 50 sites vernield en is het conflict doorgedrongen tot enkele FTP servers.

Als gevolg van een overstroming bij Cengkareng [17]:

800 datatransfers zijn uitgesteld, 35% users annuleren hun transfers.

De Dollar en aandelen

1 Rp =US$ 7,250.00.

Deze grappen van Detik illustreren het belang van plaats op het net. Detik.com heeft een beetje een heldenstatus als eerste Indonesische website waar vrije informatie te vinden was. Dit soort gewaagde grappen, vol zelfspot en openlijke kritiek op de overheid, zijn daarom bij uitstek op hun plaats op de site van Detik.com. Bovendien, met een goede grap of snedige opmerking op Detik.com laat je een persoonlijke mark achter op een zeer zichtbare en gerespecteerde plek. Het is een virtuele tag: 'ik was hier!'.

††††††††††† Ook illustreren de grappen de beleving van 'gelijktijdigheid' die ik hierboven noemde als een kenmerk van de virtuele gemeenschappen. Het zijn actuele grappen over hedendaagse onderwerpen. Je moet echt 'van deze tijd' zijn om ze te snappen. Het is een entre-nous van mensen die dezelfde grappen en actualiteiten waarderen. IndonesiŽrs zijn dol op taalgrappen en insider-grappen die blijk geven van 'bij-de-tijd-zijn' en op de hoogte zijn van actuele gebeurtenissen. Door middel van deze nogal specifiek aan technologie gerelateerde grappen met allerlei Engelse termen onderscheiden de grappenmakers zich van de 'onwetenden' en de 'dommen'. Zo creŽren zij een 'wij onder elkaar' gevoel: we begrijpen elkaars grappen. Hier vind je soortgenoten die net als jij begrijpen waar de toekomst naartoe gaat en daar een bijdrage aan leveren. Dit meedoen, reageren op elkaar en gezamenlijk bijdragen aan iets, al is het maar een lijst met grappen, is ťen van de pijlers van gemeenschappelijkheid.

Tenslotte, naast het delen van een taal, sociale omgangsvormen, plaats en gelijktijdigheid is ook het medium internet zťlf onderdeel van de beleving van gemeenschap. Het internet verbindt, niet alleen in letterlijke zin, maar ook op symbolisch niveau. Het internet onderscheidt de overwegend jeugdige gebruikers van de generaties boven hen die er een rotzooitje van gemaakt hebben. Het internet verenigt mensen in een nieuwe frisse stroming, computer literate, van deze tijd en niet besmet met de zonden van de corrupte oude orde. Gemeenschappen online zijn de avant-garde, de voorhoede die als eerste gebruik maakt van het nieuwe medium. Aan het inzicht in wat er gaande is en wat gaat komen ontlenen zij morele autoriteit over de toekomst die het land op dient te gaan. Virtuele gemeenschappen maken aanspraak op de status van de nieuwe elite. Een kenniselite gecentreerd rond het vermogen te kunnen omgaan met moderne manieren van informatieverspreiding, met een gemeenschappelijke taal, dezelfde omgangsvormen, een gedeelde interesse in nieuwe techniek en een overeenkomstige visie op de toekomst van het land.

virtuele gemeenschappen en vooruitgang

Zoals eerder opgemerkt: verschillende partijen hebben er baat bij om voorstellingen van masyarakat digital (digitale samenleving) en kommunitas internet (internetgemeenschap) de wereld in te helpen. In feite verkopen websites twee dingen aan hun adverteerders: een trendy image van vooruitstrevendheid en een snel groeiende ideale doelgroep. Websites die hun inkomsten uit reclamegelden halen, proberen middels branding (het opzetten van een merknaam) een doelgroep aan zich te binden. Natuurlijk doen internetondernemers hun best om hun website voor te stellen als een gezellige en hechte gemeenschap. Dit beeld lokt andere gebruikers en dat levert weer nieuwe inkomsten op. Die inkomsten (revenue) zijn niet alleen concreet in de vorm van reclamegeld, maar ook in de vorm van een betrouwbare en gewilde uitstraling en bekende merknaam. Het is juist dit image en de bijbehorende beloften van gouden bergen op het internet dat de meest waardevolle revenue vormt voor websites. Om deze revenue te verzilveren willen internetondernemers dan ook vaak zo snel mogelijk de overstap naar de beurs maken of wachten op een overnamesom.

††††††††††† Internetondernemers koesteren hun gemeenschappen als concrete en waardevolle asset. Budiono Darsono heeft er als oprichter van het IT bedrijf Agrakom en de grootste website van IndonesiŽ Detik.com belang bij om de ontwikkeling van het medium zo rooskleurig mogelijk voor te stellen. In de toekomst zal Detik.com een "online dorpsgemeenschap van IndonesiŽrs" worden (perkampungan online orang Indonesia), zegt Budiono [18]. Met klem wijst hij erop dat Detik nu al volledig draait op "reŽle inkomsten" uit reclame, in tegenstelling tot al die nieuwe websites die met een hoop buitenlands geld binnenkomen en niets anders dan "luchtbellen" verkopen en "e-commerce dromen". Budiono kan een triomfantelijk lachtje niet verhullen wanneer hij vertelt over de enorme voorsprong van Detik.com op al die nieuwkomers. Detik heeft, als eerste vrije nieuwsverstrekker in IndonesiŽ, hard gevochten voor de geloofwaardigheid van het medium en krijgt daar nu de credits voor.

††††††††††† Toch gaat het te ver om virtuele gemeenschappen af te doen als een strategisch verzinsel van de internetondernemingen, een opgeblazen voorstelling van iets dat in wezen slechts een oppervlakkige vorm is van tijdverdrijf. Een sceptische blik ten aanzien van de wijze waarop ondernemers en semi-wetenschappelijke internetgoeroes voorstellingen van 'virtuele gemeenschappen' produceren, hoeft nog niet automatisch te betekenen dat we die dan maar moeten bestempelen als onbetekenend. We zullen ook moeten kijken naar de beleving van gemeenschap door de gebruikers van het internet.

††††††††††† Daarbij is het ook weer niet zo dat de 'producenten' van het idee virtuele gemeenschap louter economische rationales hebben terwijl de gebruikers die virtuele gemeenschappen 'construeren' er verheven ideologische voorstellingen op na houden [19] . Onder beide partijen vind je beide motivaties. De internetondernemers die ik gesproken heb denken niet alleen maar aan hun portemonnee. Het zijn zelf bevlogen internetgebruikers met een visie op de toekomst van het medium en van het land. Onder de gebruikers zijn er verschillende motivaties aan te wijzen waarom zij betrokken zijn bij het internet en deel willen uitmaken van een vorm van gemeenschap op het net.

Communiceren online draagt bij aan je zelfontwikkeling. De manier van met elkaar omgaan is assertief. Je kiest je eigen gesprekspartner. Jij hebt het heft in handen. Er is lef voor nodig om een wildvreemde zomaar aan te spreken. Op het net is dit weliswaar makkelijker omdat de ander jou toch niet kan zien, maar toch vereist het een zekere creativiteit en inzet om een goed gesprek te voeren met de beperkte middelen die er zijn. Durf en assertiviteit hebben een plek in de opvattingen over van moderniteit. Passiviteit en angst voor het onbekende zijn kenmerken van diegenen die kampungan zijn.

††††††††††† Voor Elnar hoort zelfstandigheid en het vormen van eigen meningen en opinies bij het internet. Het internet maakt een hoge mate van individualiteit mogelijk die voorheen veel minder sterk was, vertelt ze. Vroeger bijvoorbeeld werd je persoonlijke mening heel sterk gevormd door je directe omgeving. Je verkreeg je eigen mening via de meningen van anderen. Maar nu vorm je veel meer je eigen mening aan de hand van de informatie die je zelf zoekt, "sendiri, mandiri" (alleen en zelfstandig). In het echte leven zegt Elnar onder vrienden wel eens "dat weet ik niet" of "daar heb ik geen mening over". Maar wanneer ze online is wil ze niet "primitif sekali" (erg primitief) lijken. Op het internet wil Elnar overal iets van af lijken te weten en overal een mening over hebben. "Di Internet, saya tidak mau sound like a fool" (op het internet wil ik niet als een dwaas klinken), verklaart ze, maar een "kelihatan intellektual" (intellectuele uitstraling) hebben en "pintar sekali" (heel slim) lijken.

††††††††††† Het gaat echter niet alleen om uitstraling of vertoon, zoals reeds gezegd. Het kunnen omgaan met computers en het internet is een noodzakelijke asset voor iemand die van deze tijd wil zijn. Het is een toegevoegde waarde waarmee je je kansen op de arbeidsmarkt vergroot. Valery is de beste vriend van Stanly. Zij hebben met elkaar gemeen dat ze beiden een buitenlandse vader hebben: die van Valery is Russisch. Samen zijn ze vaak te vinden in het Q-Net. Valery is vergeleken met Stanly wat meer op de hoogte van de technische kant van het internet. Hij wil alle facetten van de computer leren kennen, zegt hij. Bij verschillende gratis providers zoals www.freeservers.com en www.unit.myfreeoffice.com heeft hij al webruimte geregistreerd. Hij heeft ook al een eigen website gemaakt op vale.4mg.com. Valery doet dit naar eigen zeggen om informatie over zichzelf te publiceren voor toekomstige werknemers. Hij wil zich presenteren via dit medium om zijn toekomstkansen te vergroten. Dit past in het 'selfmade' beeld van de informatiemaatschappij: iedereen die met computers kan omgaan en een goed idee heeft kan miljonair worden. Dat is inderdaad precies wat Valery wil. "Ik ga een fortuin maken met computers en e-commerce" zegt hij met stelligheid. Momenteel werkt Valery voor Bali Camp, het technologiepark ŗ la Silicon Valley.

Door deel te nemen aan het leven op internet draag je bij aan de ontwikkeling van het land. In de nieuwe visie op vooruitgang dient IndonesiŽ zich te ontwikkelen tot een 'globale informatiemaatschappij'. Kennis en informatie zijn centrale begrippen in deze visie. Door je de beginselen van de informatiemaatschappij eigen te maken en erin te participeren, help je mee aan het groter worden van de poel aan human resources waar IndonesiŽ zoveel behoefte aan heeft. De gebruikers van het internet vormen een groeiende groep computerliterates die de burgers van de nieuwe informatiemaatschappij moeten worden. Zij dragen bij aan de verbetering van de infrastructurele voorzieningen op het gebied van communicatie en aan de belangrijke plaats van vrije informatie en kennis in het 'nieuwe IndonesiŽ'.

††††††††††† Tevens zetten zij IndonesiŽ voor de ogen van buitenlanders op de wereldkaart als een beschaafd en geloofwaardig land. Veel buitenlanders vragen aan Elnar hoe IndonesiŽ is, of IndonesiŽ niet heel veel sloppenwijken heeft. Ze voelt vaak dat er een beeld bestaat in het buitenland van IndonesiŽ als een arm en achterlijk land. Elnar probeert dan uit te leggen "het is hier ook modern, wij hebben ook fabrieken, eigen vliegtuigen en internet".

Lidmaatschap van een online gemeenschap draagt bij aan de ontwikkeling van het medium internet zelf. Hoe meer mensen meedoen des de beter. Het vertrouwen in het medium internet dient groter te worden. In de eerste plaats zijn het natuurlijk de e-commerce en internetondernemers die deze gedachte stimuleren. In een promotiekrantje van de website www.natnit.net staat een afbeelding van een browseradresbalk met de uitnodigende woorden: mari://bersama/kita.bangun/internet-indonesia ("kom laten we samen het internet in IndonesiŽ ontwikkelen"). Pak Budiono van Detik.com meent dat de vorming van online gemeenschappen een noodzakelijke voorwaarde is voor het succes van e-commerce ondernemingen. Pas wanneer mensen elkaar beginnen te vertrouwen en elkaar positieve verhalen gaan vertellen over de mogelijkheden van het net zal ook het vertrouwen in het medium toenemen, zegt hij. Het internet moet eerst gesocialiseerd worden ("harus disosialisasikan") om succesvol te worden in IndonesiŽ. Pas wanneer een grote groep mensen het internet gaat gebruiken en als noodzakelijk ervaart voor het dagelijkse bestaan, kan het medium aanslaan en daarmee het land omhoog trekken.

††††††††††† Ook onder de gebruikers leeft de wens om het medium vooruit te helpen. Op de website van KafeGaul.com vind je verschillende fora onder de naam ceritakita ('onze verhalen'). Onder de rubriek internet is een prikbord gewijd aan het testen van snelheden van internetverbindingen. Eťn van de vaste 'bewoners' (warga) van het forum heeft een link geplaatst waar je kunt nagaan hoe snel de verbinding is bij je ISP. Veel reacties gaan over langzame verbindingen. Ene RM_Yoshi_SSH plaatst bijvoorbeeld de opmerking dat de kabelmodemverbindingen van Indosat zo langzaam zijn omdat ze gewoon via een 56k lijn verlopen... "Wanneer kunnen wij toch eens vooruit komen?" roept hij uit en plaatst een smiley met knipoog vol zelfspot (Kapan yah kita bisa maju?).

††††††††††† Op de Dalnet mailinglist (milis@bawel.or.id) roept iemand met de naam "didith the NetSaint" op om over te stappen van Dalnet naar een andere IRC server. Die is veel sneller en uitgebreider, beweert deze didith in deze mailing die als signature [20] de spreuk heeft: "Chatting is use full if you have a lot friend and experiance". Linux Is My Favorite OS.

††††††††††† De populariteit van het besturingssysteem Linux onder veel Indonesische internetgebruikers is opvallend (zie bijvoorbeeld de sites www.indolinux.com en www.linux.or.id of mailinglists zoals kpli@jakarta.linux.or.id of linux-setup@linux.or.id). Er bestaan opvallende parallellen tussen de gedachte achter Linux, de beeldvorming rond het internet en de geest van de reformasi. Linux is een open source besturingssysteem gebaseerd op Unix (zoals Windows gebaseerd is op DOS) dat voornamelijk door een nogal los-vast groepje informatica experts in hun vrije tijd ontwikkeld wordt. Via het internet stellen zij het systeem gratis beschikbaar met zogenaamde open broncodes [21]. Dat wil zeggen dat je zelf veranderingen en verbeteringen kunt aanbrengen in programma's en het resultaat weer aan iedereen mag doorgeven. Het systeem wordt zo voortdurend verbeterd en geupdate. Iedereen kan eraan meedoen, nieuwe programma's schrijven, bestaande programma's modificeren en weer doorgeven op voorwaarde dat de broncodes voor iedereen beschikbaar blijven. De filosofie achter open source software past bij uitstek bij de 'oorspronkelijke' gedachte van het internet: een zelfstandig systeem, niet centraal geleid, door iedereen voor iedereen, niet opgezet vanuit winstoogmerk maar vanuit een 'hogere gedachte'. Die vrijheid en het rebelse image spreekt veel Indonesische internetgebruikers aan. Het starre monopolie van Microsoft Windows lijkt op de alleenheerschappij van de Orde Baru. Bill Gates is de Soeharto van de computerwereld en Linux is reformasi. Ontwikkelaars en gebruikers van Linux helpen niet alleen het systeem vooruit, zij treden tevens toe tot een wereldwijde gemeenschap van mensen die onafhankelijkheid nastreven van 'Micro$oft' en de vrijheid om zelf te bepalen welke applicaties zij draaien en hoe die eruit zien.

Door lidmaatschap van een virtuele gemeenschap kan een individu zich op ťen hoogte plaatsen met de gemeenschap van ontwikkelde wereldburgers. Elnar zegt hierover: "Het internet is een land waar mensen inwoner van kunnen worden" (Internet ada suatu negara di mana orang bisa jadi warga negara). Voor Elnar betekent het gebruik van het internet lid worden van een nieuwe wereldwijde gemeenschap (jadi anggota). De vergelijking die Elnar maakt van online gemeenschappen als een vorm van nationaliteit is treffend. Wat Benedict Anderson zegt over nationaliteit als een verbeeld gevoel van gemeenschappelijkheid tussen mensen die elkaar niet persoonlijk kennen en waarschijnlijk ook nooit zullen leren kennen, geldt ook voor de gemeenschappen op het internet. Het gaat er niet om of de 'bewoners' echt iedere dag met elkaar op dezelfde plaats zijn en dezelfde bezigheden en interesses hebben. Het gaat om een verbeeld gevoel van gemeenschappelijkheid met andere internetgebruikers, een gevoel dat gebaseerd is op de beleving van gelijktijdigheid, het delen van dezelfde ruimte, dezelfde omgangsvormen en een overeenkomstige visie op het medium als sleepwagen van vooruitgang.

Natuurlijk kun je de miljoenen gebruikers van het internet wereldwijd als geheel moeilijk ťen gemeenschap noemen. Ook in IndonesiŽ is er al duidelijk sprake van nichevorming en diversificatie op het net. En voor sommige mensen is het internet niet veel meer dan een functioneel medium zonder al die 'verheven' ideologieŽn over gemeenschappen. Toch beleeft een aanzienlijk deel van de Indonesische internetgebruikers dit gevoel van gemeenschappelijkheid. Het erbij willen zijn, ďto be part of history in the makingĒ (Hidayat 1999: 357-359) is ook bij de ontwikkeling van het internet een belangrijke drijfveer.

Virtuele gemeenschappen fungeren als een overbrugging tussen de individualistische 'consumptieve' opvatting van moderniteit en het gemeenschappelijke 'informationele' denken over moderniteit. Informatietechnologie zoals computers en internet zijn zowel de consumptieartikelen die passen bij een moderne, prestigieuze lifestyle als ook de middelen die een rol spelen in het creŽren en beleven van gemeenschappelijkheid. Zo draagt informatietechnologie bij aan het huidige project van vooruitgang waarin openheid, gerechtigheid, meedoen met de rest van de wereld, informatie en kennis centraal staan.

Tot nu toe heb ik het voornamelijk gehad over de open verbinding met de wereld die mogelijk is gemaakt door het internet en de connotatie van dit 'globale' medium met moderniteit. Dit is maar ťen kant van het verhaal. Hoewel het 'globale' en het 'kosmopolitische' veel aantrekkingskracht uitoefent op moderne IndonesiŽrs, bestaat er duidelijk ook waardering voor 'eigenheid' en 'authenticiteit'. Eerder heb ik gesteld dat het verenigen van deze beide richtingen een van de grootste dilemma's (of uitdagingen) van moderne IndonesiŽrs is. In het laatste hoofdstuk zal ik bekijken welke plaats ideeŽn over eigenheid en lokaliteit innemen in het begrip moderniteit. Vervolgens zal ik laten zien hoe het internet tot iets 'eigens' gemaakt wordt.



[1]††† Anak Indonesia cepat bosan.
[2]††† Halverwege mijn veldwerkperiode moest ik op en neer naar Singapore voor een tweede visumtermijn van 2 maanden.
[3]††† Zie voor een analyse van de wijze waarop IndonesiŽ als nationale staat is verbeeld Benedict Anderson's Verbeelde Gemeenschappen (1991 p. 106-110; p.126).
[4]†† ††Essentieel in het begrip gemeenschap is dat een individu zich betrokken voelt bij een groter geheel en dat het grotere geheel een individu erkent als ťen van hen. Noodzakelijk hiervoor is het delen van iets overeenkomstigs: een geloofsovertuiging, een etnische achtergrond, een interessegebied, een taal, een gevoel van gelijktijdigheid, etc. Verder kent een gemeenschap meestal een proces van toetreding, waarbij het aspirant-lid zijn lidmaatschap moet 'verdienen'. Dit neemt tijd in beslag. Bovenstaande punten zijn redenen waarom vier maanden veldwerk in mijn geval te kort is geweest om werkelijk 'lid' te worden van een Indonesische online gemeenschap. Ik heb niet het gevoel dat ik het klassiek-antropologische ideaal echt bereikt heb om deel uit te gaan maken van de gemeenschap die je onderzoekt en te participeren in hun bezigheden. Ik vind dit ook niet zo'n punt. Gemeenschappen online zijn nu eenmaal niet zo duidelijk en vast als 'echte' gemeenschappen. Als mede-internetgebruiker en jongere voelde ik me toch wel een beetje verbonden. Maar dit verklaart wel waarom de volgende passages over Indonesische gemeenschappen naar de smaak van antropologen misschien een wat algemeen karakter hebben.
[5]††† Emoticons zijn tekens die je kunt maken met je toetsenbord om bepaalde emoties mee weer te geven. De meest bekende emoticon is de smiley J.
[6]††† TOP maart 2000 p. 14-23.
[7]††† Je hebt twee manieren om te chatten. De simpelste manier is in te loggen op een website die de mogelijkheid tot chatten biedt. Deze site zelf zorgt dan voor een client, een hulpprogramma om in real time (tegelijkertijd) in verbinding te staan met andere mensen die deze site bezoeken. Meer mogelijkheden biedt het gebruik van een lokale client, een chatprogramma dat op je eigen computer draait, zoals het gratis down te loaden mIRC. Met dit programma kun je direct verbinding maken met ťen van de vele IRC servers. Een server is de computer die jou verbindt met andere gebruikers. Voor de snelheid kies je een server die een beetje in je eigen regio staat. In IndonesiŽ is dat vaak een Australische server. Vervolgens kies je een channel, een specifiek kanaal waarop je samen met een aantal mensen gelijktijdig kunt praten. Je krijgt een overzicht van alle nicks, de schuilnamen waaronder de andere chatters zijn ingelogd op dat kanaal. Je kunt meedoen in de groepsdiscussie. Meestal is dat erg warrig en wordt je stug genegeerd tenzij je een bekende bent. Je kunt ook met iemand persoonlijk contact zoeken. Door een nick te selecteren open je een klein nieuw windowtje waarin je boodschappen kunt typen die direct naar die persoon gaan.
[8]††† Eťn van de eerste internetproviders in Nederland heette De Digitale Stad en was uit een soort idealisme opgezet over de mogelijkheden die het internet kon bieden voor de vorming van nieuwe gemeenschappen. De oude startpagina van De Digitale Stad leek op een stadsplattegrond met een aparte topografie voor bewoners en toeristen, een marktplein/forum, bibliotheek, gemeentehuis, etc.
[9]††† 'Partij van de strijdende Linux', een verwijzing naar de PDI-P (Partai Demokrasi Indonesia-Perjuangan, een verboden afsplitsing van ťen van de twee symbolische oppositiepartijen onder Soeharto) en het steeds populairder wordende operating system Linux, dat een bedreiging vormt voor de monopoliepositie van Microsoft Windows.
[10]†† GAM (Gerakan Atjeh Merdeka) = beweging voor de vrijheid van Aceh.
[11]†† Generaal Wiranto was opperbevelhebber van de Indonesische strijdkrachten ten tijde van Soeharto en de reformasi. Zijn optreden in oost-Timor en Aceh heeft op een gegeven moment nogal wat kritiek gekregen in verband met misdragingen door soldaten en schendingen van mensenrechten. Uiteindelijk is hij ontslagen door Gus Dur.
[12]†† Dit grapje verwijst naar de dominantie van Javanen in de politiek van IndonesiŽ en de programmeertaal Java.
[13]†† 'Intel' is niet alleen de bekende processorfabrikant maar is ook de gangbare term voor de zeer beruchte binnenlandse veiligheidsdienst die regelmatig mensen deed verdwijnen.
[14]†† Cookies zijn piepkleine pakketjes die door een server op de harde schijf van de bezoeker worden geplaatst (kijk onder Windows maar eens in de map C:\WINDOWS\Cookies) om bijvoorbeeld voorkeursinstellingen of een inlognaam te bewaren. Aangezien deze cookies een persoonlijk herkenningsnummer krijgen en reeds geplaatste cookies weer gelezen kunnen worden door de volgende site waar je naartoe gaat, zien sommigen dit als een bedreiging voor de privacy van de gebruiker.
[15]†† Pertamina is een totaal corrupt en a-dynamisch staatsbedrijf in aardolie.
[16]†† Budiman is de leider van de PRD (Partai Rakyat Demokrasi), een socialistische/communistische partij die onder Soeharto verboden was. Budiman zelf heeft jarenlang in de gevangenis gezeten.
[17]†† Cengkareng is het vlak aan zee gelegen gebied bij het internationale vliegveld Soekarno-Hatta waar vrijwel ieder jaar in het regenseizoen delen van overstromen.
[18]†† Bron: interview met Budiono op 29/4/2000.
[19]†† Het is een beetje de trend binnen de culturele wetenschappen om de consument meer aandacht te geven dan de producent. De productiezijde wordt meestal beschouwd als een constante rationele: maximale winst maken, hoe dan ook, maakt niet uit waarmee. De consument daarentegen is de 'creatieve constructivist' die op vaak originele wijze een eigen draai geeft aan de starre voorschriften van de producent en het materiŽle van een 'echte' betekenis voorziet.
[20]†† 'Handtekening' onderaan een e-mail.
[21] †† De meeste programma's voor Linux en andere op Unix gebaseerde open source besturingssystemen worden verspreid onder de zogeheten GNU GPL (GNU is Not Unix General Public License, zie deze website). Dit is een speciale vorm van copyright, waarbij de gebruiker de expliciete rechten krijgt om een programma te modificeren, te kopiŽren en verder te verspreiden, alsmede de verplichting om deze rechten weer door te geven aan de volgende gebruiker (zie dit voorbeeld). Software onder de GNU GPL is gratis en voor iedereen toegankelijk, ook wanneer ze voor systemen onder Windows geschreven zijn, zie bijvoorbeeld www.sourceforge.net.